Opracował: o. Adam Schulz SJ                                                         

„ORIENTACJE” - Biuletyn formacyjny WŻCH,

Suplemnet nr 2, Warszawa 1990

KONTEMPLATYWNI W DZIAŁANIU

PROCES ROZEZNANIA UWZGLĘDNIAJĄCY ANALIZĘ SPOŁECZNĄ

Opracowanie na podstawie: Social Analysis - LinkingFaith andJustice, 3. Holland , P. Henriot SJ, Center of Concern,Washington 1983.

 

Etap 1. Przygotowanie rozeznania – pogłębienie postaw niezbędnych do rozeznania.

 

Celem tego etapu jest uwrażliwienie na otaczającą rzeczywistość, pogłębie­ nie właściwych postaw, motywacji oraz wartości koniecznych do podjęcia rozeznania i zaangażowania. Może się to wiązać ze wstępną przemianą myśle­ nia, wartościowania, oczyszczenia motywacji.

Etap ten ma dopomóc nam ukształtować właściwe podejście do rozeznawa­nia różnych sytuacji, rzeczywistości z uwzględnieniem fundamentalnych war­tości, zasad, które są dla nas ważne i stanowią podstawowy punkt odniesienia. Istotnym jest więc uświadomienie sobie naszych podstawowych przekonań, wartości, motywacji działania, słabości, zahamowań, itd. Pomocą w tym może być refleksja nad następującymi pytaniami:

- Jakie są moje podstawowe przekonania oraz fundamentalne wartości?

- Jaka jest motywacja mojego zaangażowania?

- Co ma największy wpływ na postawy, które zajmuję w różnych sytuacjach?

- Jakie wezwania płynące z Ewangelii i nauki społecznej Kościoła najbardziej mnie poruszają?

- W jakim stopniu jestem wrażliwy na ubogich, potrzebujących?

Ważniejsze postawy potrzebne do podjęcia rozeznania:

- Wiara umożliwiająca dostrzeżenie w wydarzeniach, sytuacjach, ludziach - przy uznaniu ich pełnej wartości samej w sobie - znaków, poprzez które przemawia Bóg, tworząc więź i relacje z człowiekiem. Są to znaki i słowa, poprzez które człowiek słucha, porozumiewa się i odpowiada Bogu, sobie samemu i innym ludziom;

- Współpraca z dynamiczną miłością Boga - Miłością, która tu i teraz, w naszej rzeczywistości przemienia, uzdrawia, zbawia świat dzięki współpracy z Nią konkretnych ludzi;

- Wrażliwość pozwalająca dostrzegać i rozeznawać w świecie, w konkretnych sytuacjach, wydarzeniach wartości ewangeliczne i antyewangeliczne;

- Gotowość do rozpoznawania wydarzeń w świetle Ewangelii, nauki społe­ cznej Kościoła, z uwzględnieniem procesu ćwiczeń duchownych, a nie opiera­ nie się jedynie na własnych sądach, uczuciach, uprzedzeniach;

- W grupie rozeznającej postawy zaufania, słuchania, dzielenia się, troski o uczciwość rozeznania;

- Gotowość udzielenia osobistej odpowiedzi na wezwanie zawarte w rozpo­znanej sytuacji.

 

Należy pamiętać o tym, że rozeznanie podejmujemy nie po to, aby wydawać opinie na temat problemów, zdarzeń, ludzi, ale po to, aby odczytywać i zinterpretować wezwanie, apel Boga skierowany do nas przez różne sytuacje, problemy w otaczającej rzeczywistości i wcielać je w życie.

Etap 2. Wybór wydarzenia i wstępny opis

Celem tego etapu jest wybór problemu, sytuacji, podjęcie go, dostrzeżenie jakie doświadczenie niesie on dla innych oraz dokonanie wstępnego opisu uwzględniając charakterystyczne elementy.

A. Wybór problemu

Przedmiotem rozeznania mogą stać się problemy społeczne, sytuacje w różnych instytucjach, sytuacje w wyodrębnionych obszarach geograficznych. Ważnym jest udzielenie sobie odpowiedzi na pytanie, co w danej sytuacji skłania nas do zajęcia się nią, na przykład: cierpienie ludzi, tempo zmian, niesprawiedliwość społeczna, brak miłości, itd.

B. Wstępny opis wybranego problemu (sytuacji)

Wstępnego opisu możemy dokonać 3 różnymi drogami:

- „Impresjonistycznie", to znaczy, zbierając fakty, określając tendencje poprzez „burzę mózgów", opisując konkretne wydarzenia, spotykając się z doświadczeniem tej sytuacji, stawiając sobie pytania, dotyczące tego, co dzieje
się w tej konkretnej sytuacji, co ją charakteryzuje?

- Systematycznie, a więc w sposób uporządkowany zbieramy wszystkie dostępne i potrzebne informacje dotyczące tej sytuacji;

- Wykorzystując zarówno jedną jak i drugą metodę.

Ważne jest skorzystanie z różnorodnych, dostępnych źródeł informacji, traktując doświadczenie własne i innych ludzi jako podstawowe. Powinniśmy bowiem mieć osobisty stosunek do sytuacji, widzieć jakie jest w zetknięciu z nią doświadczenie moje i innych, a nie tylko poznawać ją w sposób intelektualny. Jednak ograniczenie opisu sytuacji do analizy doświadczenia spowoduje, że stanie się on bardzo subiektywny i często zawężony. Dostępne źródła opisu­jące sytuację pozwolą spojrzeć na nią z szerzej perspektywy.

Na tym etapie nie podejmujemy głębszej analizy sytuacji, ani nie próbujemy określić jej związków z ogólną sytuacją społeczną. Nie dokonujemy żadnych ocen ani nie wyciągamy żadnych wniosków jak to ma miejsce w trakcie następnych etapów.

 

Etap 3 . Analiza społeczna sytuacji

 

Analiza społeczna jest procesem, który ma na celu dotarcie do korzeni, podstawowych przyczyn takiej, a nie innej rzeczywistości, w trakcie którego uzyskujemy możliwie jak najbardziej kompleksowy obraz sytuacji człowieka i sytuacji społecznej. Obraz ten wyłania się w miarę jak zagłębiamy się bardziej w istniejące powiązania historyczne, społeczne i strukturalne właściwe dla danej sytuacji.

Nasza analiza wyraża się w odpowiedzi na 4 podstawowe pytania:

- Jaki jest historyczny rozwój tej sytuacji?

- Jakie są główne sfery życia społecznego i struktury społeczne, które wpły­wają na tę sytuację?

- Jakie są kluczowe wartości osobowe oraz społeczne funkcjonujące w anali­zowanej sytuacji?

- Jaki jest kierunek jej dalszego rozwoju?

A. Historyczny rozwój sytuacji

Analizując dotychczasowy rozwój sytuacji przyglądamy się procesowi i jego dynamice, określając główne etapy, czym się one charakteryzowały lub cha­ rakteryzują, punkty zwrotne oraz główne wydarzenia wpływające na jej przebieg.

B. Sfery życia społecznego i jego struktury

Strukturami społecznymi są instytucje, procesy, prawidłowości (schematy) wytworzone przez ludzi, które powinny być przez nich przekształcone tak, aby im służyły, a nie były przyczyną zniewolenia człowieka. Są one - mniej lub bardziej oczywiste, niektóre wręcz ukryte, wszystkie jednak oddziaływują na siebie.

Przyglądając się sferom życia społecznego i jego strukturom określającym badaną przez nas sytuację, ważnym jest abyśmy nie ograniczali się tylko do analizowania struktur, ale widzieli w nich człowieka, jak on żyje w danej sytuacji, funkcjonuje w tych strukturach.

W naszej analizie zwracamy uwagę na cztery podstawowe sfery życia społe­ cznego i właściwe im struktury. Wyraża się to w odpowiedzi na następujące pytania:

 

1. Jakie są główne elementy życia gospodarczego i struktury gospodarcze, które oddziaływują na analizowaną sytuację?

2. Jakie są główne elementy życia politycznego i jego struktury wpływające na analizowaną rzeczywistość?

3. Jakie są główne elementy życia kulturalnego i jego struktury oddziaływu­ jące na badaną sytuację?

4. Jakie są główne elementy życia społecznego (inne niż gospodarcze, polity­ czne i kulturalne) i jego struktury wpływające na analizowaną rzeczywistość?

 

ad. 1. Życie i struktury gospodarcze

Istota życia gospodarczego wyraża się w działalności gospodarczej czło­ wieka, jego pracy, której celem jest zaspokojenie potrzeb materialnych. Dzia­ łalność gospodarcza to nie tylko wyizolowane działania poszczególnych osób, ale ich wzajemne powiązania i wpływ na warunki bytowe innych ludzi. Nie dotyczą one tylko dóbr materialnych, ale należy je rozumieć znacznie szerzej, w ich wymiarze społecznym. Należy pamiętać, że podmiotem życia gospodar­ czego jest człowiek i społeczeństwo.

Do struktur życia gospodarczego należą: charakter własności środków produkcji, system gospodarczy, podmioty gospodarujące, podmioty podejmu­ jące decyzje, instrumenty realizacji decyzji, ziemia, kapitał, praca, technologia, zdolności organizatorskie, produkcja, dystrybucja, handel, spożycie (kon­ sumpcja).

 

ad. 2. Życie polityczne i jego struktury

Polityka to zespół działań mających na celu dobro wspólne członków wspólnoty, podejmowanych przez władze państwowe, partie polityczne, związki społeczne, itp. Istotą życia politycznego jest wiązanie celów państwa z aspiracjami, potrzebami i zdolnościami społeczeństwa. Podstawowe zasady działalności politycznej są określone przez godność osoby i prawa człowieka oraz przez odpowiedzialne posłannictwo obywateli w życiu publicznym.

Do struktur życia politycznego należą: struktury formalne: konstytucja, partie, sądownictwo, wojsko; proces podejmowania decyzji, opinia publiczna, środki masowego przekazu; struktury nieformalne: grupy nacisku, związki mafijne, itp.

 

ad. 3. Życie kulturalne i jego struktury

Życie kulturalne to szereg poruszeń, przeżyć, doświadczeń i działań podej­ mowanych przez poszczególnych ludzi i wpływających na doskonalenie osoby ludzkiej oraz społeczności. Podmiotem kultury jest człowiek, on też jest jej właściwym przedmiotem i celem. Człowiek jest sprawcą i twórcą kultury, w niej się wyraża i potwierdza.

Przykłady struktur życia kulturalnego: religia, symbole, mity, marzenia, sztuka, folklor, styl życia, tradycje

 

ad. 4. Inne elementy życia społecznego i jego struktury

Są to dziedziny życia inne niż gospodarcze, polityczne i kulturalne, aczkol­ wiek z nimi ściśle powiązane i niezmiernie istotne z punktu widzenia ich wpływu na całokształt rzeczywistości społecznej.

Przykłady struktur tej sfery życia społecznego: rodzina, klan, sąsiedztwo, środowisko, oświata, wychowanie, wypoczynek, formy komunikacji miedzy ludźmi, jeżyk.

 

C. Kluczowe wartości osobowe i społeczne

Kolejnym przedmiotem analizy stają się kluczowe wartości osobowe i spo­łeczne, wartości jako cele motywujące ludzi, na przykład: aspiracje, oczekiwa­ nia, normy moralne, ideologie, naciski społeczne.

W przeprowadzeniu tej analizy pomocą może być odpowiedź na pytanie: Jakie są wartości i ich nośniki w osobach, społeczeństwie, instytucjach w analizowanej sytuacji?

D. Kierunek dalszego rozwoju

Spojrzenie w przyszłość jest wyrazem naszej wiedzy i świadomości o obecnej sytuacji i mówi bardziej o tym co istotne teraz (w chwili obecnej), niż ukazuje obraz przyszłości. Jest to ćwiczenie wyobrażania sobie przyszłego rozwoju sytuacji według pewnych scenariuszy wydarzeń, które pozwala nam dostrzec dynamizm procesu jaki w rzeczywistości zachodzi obecnie. Wyrazić się to może w odpowiedzi na następujące pytania:

- Jakie są najistotniejsze trendy rozwojowe ukazujące się w obecnej sytuacji?

- Jeżeli sytuacja rozwijałaby się nadal w taki sposób jak to ma miejsce ob ecnie, jaka ona będzie za 10 lat?

- Jakie są źródła nadziei i inspiracji na przyszłość w obecnej sytuacji?

 

Wnioski

Analiza, którą przeprowadziliśmy dotychczas ukazała różnorodność czyn­ ników wpływających na badaną sytuację. Wyciągnięcie z niej wniosków łączy się z odczytaniem najważniejszych, kluczowych elementów tej sytuacji. Trzeba więc przyjrzeć się naszym odpowiedziom na 4 podstawowe pytania:

- Jaki jest historyczny rozwój tej sytuacji?

- Jakie są główne sfery życia społecznego i struktury społeczne, które wpły­wają na tę sytuację?

- Jakie są kluczowe wartości osobowe oraz społeczne funkcjonujące w anali­zowanej sytuacji?

- Jaki jest kierunek jej. dalszego rozwoju?

-

Następnie należy określić według hierarchii ważności te elementy, które leżą u podstaw tej sytuacji, są dla niej kluczowe, odpowiadając na następujące pytania:

- Które z wydarzeń historycznych mają największy wpływ?

- Które z czynników gospodarczych, politycznych, kulturalnych, społecznych najbardziej determinują analizowaną sytuację?

- Jakie wartości wywierają największy wpływ na postawy, działania, zaanga­ żowania podejmowane przez ludzi?

- Które z tendencji wydają się najbardziej prawdopodobne w przyszłości?

Te kluczowe elementy są najbardziej podstawowymi przyczynami, „przy­ czynami przyczyn" tej sytuacji, są odpowiedzią ukazującą się poprzez ciągłe dociekanie i pytanie „dlaczego...?".

 

Etap 4. Rozeznanie - chrześcijańskie spojrzenie na sytuację

Dokonana analiza ukazała nam główne przyczyny, kluczowe elementy analizowanej sytuacji. W czasie rozeznania pragniemy spojrzeć jeszcze głębiej na tę sytuacją z perspektywy osoby Jezusa Chrystusa i Jego nauki w celu odczytania Jego apelu - wezwania jakie jest w niej zawarte i skierowane do nas.

 

W atmosferze modlitewnej refleksji przyglądamy się sytuacji oraz jej klu­ czowym elementom.

Odwołujemy się także do fragmentów Pisma Św. i odpowiednich tekstów społecznej nauki Kościoła korespondujących z tematem rozeznania.

Po osobistej modlitewnej refleksji nad Słowem Bożym każdy indywidualnie udziela odpowiedzi na pytania dotyczące rozeznawanej sytuacji:

- Gdzie jest obecny Jezus w tej sytuacji?

- Jakie są znaki Królestwa Bożego w tej sytuacji?

- Co jest „łaską" - otwarciem się na Boga w tej sytuacji?

- Co jest „grzechem" - odwróceniem się od Boga w tej sytuacji?

- Co oznacza w tej sytuacji zbawienie?

- Co w tej sytuacji umacnia wartości ewangeliczne, naukę społeczną Koś­ cioła? Co podważa i niszczy te wartości?

- Jaka jest rola Kościoła w tej sytuacji?

- Jakie jest znaczenie kapłaństwa, działania świeckich, wezwania skierowa­ nego do całej wspólnoty?

- Jakie jest miejsce sakramentów?

- Jakie postawy duchowe są w tej sytuacji najwłaściwsze?

Spisujemy ważniejsze inspiracje płynące z tego rozważania i poddajemy je duchowemu rozeznaniu. Odczytujemy poruszenia jakich doświadczamy w związku z rozpoznanymi inspiracjami, na przykład ciemność, pokój, porusze­ nie ku działaniu, zniechęcenie, itd.

Dzielimy się tymi doświadczeniami w grupie rozeznającej.

Etap kończymy modlitwą o światło i siłę, aby podjąć decyzje i działania, których wymaga od nas dana sytuacja.

 

Etap 5 . Nasza odpowiedź - „Stać się sprawcą przemiany"

Proces analizy i rozeznania pozwolił nam usłyszeć w konkretnej sytuacji wezwanie Chrystusa i ludzi potrzebujących. Obecny etap to czas podejmowa­ nia decyzji i działania jako naszej odpowiedzi na to wezwanie.

Nasza odpowiedź wyraża się w podjęciu konkretnego działania.

 

Proces podjęcia decyzji:

1. Przyjrzenie się ponownie korzeniom, kluczowym elementom danej sytuacji, rozpoznanym poprzez analizę społeczną oraz rozeznanie.

2. Określić realne możliwości i ograniczenia działania, .uwzględniając: czas, zdolności, kwalifikacje, zakres oddziaływania, możliwości finansowe, siły psychiczno-duchowe, motywacje, możliwości współpracy z innymi oraz pomocy z ich strony, wcześniejsze doświadczenia, słabości, iluzje, nasze ogra­ niczenia, brak wiedzy, itd.

3. Spisanie konkretnych decyzji odnośnie zaangażowania apostolskiego będą­ cych odpowiedzią na rozeznawany problem - czyli opracowanie programu, działania apostolskiego, który musi uwzględniać odpowiedzi na pytania: co?, kto?, w jaki sposób?, kiedy?, gdzie?, jak długo?, itd.

4. Ustalenie terminu rewizji podjętego zaangażowania.

 

Nie wyście Mnie wybrali, ale Ja was wybrałem i przeznaczyłem was na to, abyście szli i owoc przynosili i by owoc wasz trwał ( J 15, 16 )