LAURENTIUS NICOLAI NILSSONN - „ŻOŁNIERZ WYKLĘTY” TOWARZYSTWA JEZUSOWEGO

Laurentius Nicolai Nielssønn (1538-1622) zwany Klosterlasse lub „Norvegus” jest najbardziej znanym norweskim jezuitą. Urodził się w 1538 roku w Tonsberg (Norwegia), zmarł w roku 1622 w Wilnie. Całe swoje życie poświęcił próbom przywrócenia katolicyzmu w Skandynawii. Jest to postać wybitna, na miarę naszego Piotra Skargi, a historia jego życia nadałaby się na film przygodowy. Jego wpływ był tak wielki, że Norwedzy wydali zakaz wstępu jezuitom do swego kraju. Zakaz ten obowiązywał do 1956 roku.

Laurentius (po polsku Wawrzyniec) urodził się w Tønsbergu. Jest to obecnie stolica województwa Vestfold i Telemark. Jego ojciec pochodził ze Szwecji i był bogatym kupcem. Do dziś zachował się obraz ufundowany przez niego dla kościoła Mariackiego w Tonsbergu.

Rysunek 1. Obraz z ołtarza Kościoła Mariackiego w Tønsbergu, ufundowany przez Nikołaja Laurentiusa, ojca Laurientiusa. Kościół Mariacki został niestety zburzony. Obraz zaś można oglądać do dziś w kościele w Andebu niedaleko Tønsbergu. Zdjęcie pochodzi ze strony https://www.norske-kirker.net/home/vestfold/andebu- kirke

Laurentius urodził się rok po wprowadzeniu w Norwegii protestantyzmu. Kościół Katolicki w Norwegii został zdelegalizowany i powoli, lecz skutecznie następowała protestantyzacja kraju. Niemniej w wielu miejscach w Norwegii księża katoliccy działali nadal aktywnie. Jednym z nich był Laurits Matsson,- proboszcz Kościoła Mariackiego w Tønsbregu, który kontynuował katolicką liturgię i katechezę. Miał on niewątpliwie duży wpływ na młodego Laurentiusa. Kiedy Laurientus miał 10 lat został wysłany do szkoły katedralnej w Oslo, a następnie do Danii. W roku 1557 przerwał studia i wrócił do domu z powodu nagłej śmierci swojej matki. Ku zdumieniu ojca, zrzekł się on swojego majątku po matce i zrezygnował z dopiero co zaczętych studiów w Danii. Źródłem tak radykalnej zmiany było niezwykle duchowe przeżycie, którego Laurentius doświadczył pewnej nocy, gdy leżał w łóżku. To było silne duchowe poruszenie wzywające go do przywrócenia katolicyzmu w Norwegii. Odczytał to jako swoje powołanie i był przekonany ze Wszechmogący Bóg poprowadzi go i da mu siły oraz mądrość do przeprowadzenia tego planu. Kierowany tą inspiracją, wyjechał w roku 1558 na studia, na Uniwersytet w Louvain (Leuven) w dzisiejszej Belgii. Tam spotkał się z Zakonem Jezuitów, który nadał jego życiu nowy kierunek. W roku 1564 konwertował na katolicyzm, został jezuitą, a rok później przyjął świecenia kapłańskie. Ojciec Laurentius wykazał się niezwykłymi zdolnościami, zarówno intelektualnymi, jak i religijnymi. Szybko zyskał sławę dobrego wykładowcy i kaznodziei, a także zdolnego naukowca. W sporach teologicznych był wytrwały i precyzyjny, z doskonalą znajomością tematu. Miał odwagę i niezwykłą energię, co jak magnes przyciągało młodych ludzi.

Rysunek 2. Nie ma współczesnych wizerunków Lauritza Nilssona, jedynie zachowalo sie pismo, Professi quattuor votorum własnoręcznie napisane przez niego. Zdjecie pochodzi z książki Garstein, Oskar: Klosterlasse : stormfuglen som ville gjenerobre Norden for katolisismen. Oslo. 1998.

Od samego początku jego marzeniem było odzyskanie Norwegii dla Kościoła Katolickiego. Przez cały okres studiów próbował zapalić do swojej wizji swoich studentów. Zebrała się wokół niego grupka młodych ludzi gotowych na misje w Skandynawii. Laurentius zadbał też o zaplecze intelektualnie - sukcesywnie gromadził księgozbiór niezbędny do tego dzieła. Stało się jednak inaczej. Ani on, ani jego przyjaciele nie dostali pozwolenia na misje w Norwegii. Książki zaś powędrowały do Rzymu.

W trakcie swoich studiów odwiedził on kraj rodzinny. Była to dla niego okazja do spotkań z nielicznymi katolickim środowiskami w Norwegii. Jego osoba wywarła na nich tak duży wpływ, że niektórzy podążyli za nim w jego dalszych misjach. Jednym z nich był jego siostrzeniec.

W tym czasie Katarzyna Jagiellonka (siostra Zygmunta Augusta) żona króla Szwecji Jana III czyniła starania, żeby sprowadzić katolickich duszpasterzy nas swój dwór. W kontrakcie ślubnym miała bowiem zagwarantowane prawo do pozostania w wierze katolickiej. Ona sama, jej dworzanie, a także następca tronu Zygmunt (Zygmunt II Waza, przyszły król Polski) potrzebowali opieki duszpasterskiej. Za jej przyczyna Laurentius w roku 1576 znalazł się w Sztokholmie. Zarówno król, jak i zakon domagali się kierowania misją, jako „tajną operacją”. Laurentius został oficjalnie przedstawiony jako wysoko wykształcony teolog luterański. Zdobył pełne zaufanie króla oraz jego otoczenie. Wkrótce zlecono mu zorganizowanie ośrodka uniwersyteckiego w opuszczonym klasztorze franciszkańskim na Riddarholmen w Sztokholmie, z otwartymi wykładami i szkołą z internatem. Tam właśnie nadano mu przydomek Klosterlasse. Wielu jego uczniów zostało wkrótce katolikami. Laurentius wysyłał ich sukcesywnie na dalsze studia do Rzymu. Pierwsza 6-osobowa grupę wysłał już w 1577 roku, koszty kształcenia pokrył sam król Jan III, zaś Larentius zaopatrzył ich w listy polecające do ośrodków jezuickich między Sztokholmem i Rzymem. Po drodze zdarzył się ciekawy epizod z epidemią w tle. W północnych Włoszech wybuchła epidemia dżumy. Bracia w Innsbruku, gdzie grupka Norwegów się zatrzymała, odmówili stanowczo wypuszczenia ich w dalszą drogę. W zamian za to zaoferowali kilkumiesięczny pobyt, podczas którego uzupełnili braki w wyksztalceniu i sakramentach oraz formacji duchowej.

Od 1577 roku Laurentius przejął także odpowiedzialność za dwie szkoły średnie w Szwecji, w Vadsena i w Sztokholmie. W zaskakująco krótkim czasie norweski jezuita stał się liderem całego systemu szkolnictwa wyższego w całej Szwecji. Cały czas przemycał treści katolickie, czego przykładem jest kazanie „O świętych” wygłoszone w kościele protestanckim w Sztokholmie.

Klosterlasse działa aktywnie, żeby skłonić Jana III do powrotu do Kościoła katolickiego. Prowadził z nim dyskusje teologiczne, które być może odniosłyby sukces, gdyby nie otoczenie króla, przeciwne papieżowi. Jan III był skłonny do przejścia wraz z całym swoim krajem na katolicyzm, jednak stawiał przy tym pewne warunki. Dotyczyły one odprawiania Mszy Świętej w języku szwedzkim, przyjmowania komunii pod dwiema postaciami oraz możliwości zawierania małżeństw dla księży katolickich. Klosterlasse uczestniczył w wymianie pism między królem a papieżem. Niestety, negocjacje utknęły w martwym punkcie. Papież nie mógł się zgodzić na warunki króla.

Kres misji Laurentiusa położyła wizyta legata papieskiego Antonio Possesino w 1580 roku, który nakazał Laurentiusowi i innym katolickim księżom ujawnienie swej tożsamości. Wywołało to takie oburzenie w kraju i postawiło to króla w tak kłopotliwej sytuacji, że Klosterlasse wraz z innymi księżmi, musiał opuścić Sztokholm. Misja upadła.

Klosterlasse opuścił Szwecje, ale zaangażował się w pracę dydaktyczną, naukową i duszpasterską. Kolejno w kolegiach jezuickich w Rzymie, Wiedniu, Ołomuńcu, Pradze (gdzie uzyskał doktorat), a następnie Grazu i Braniewie. Zasłynął on, m.in. z prywatnych wykładów na temat Ćwiczeń Duchowych wg Ignacego Loyoli. W 1600 roku złożył obszerny raport na temat możliwości odzyskania Norwegii i Danii z powrotem do Kościoła katolickiego. Gromadził wokół siebie studentów z krajów skandynawskich, zwłaszcza w Braniewie. Wielu z nich zostało potem księżmi katolickimi. W roku 1604 napisał Confessio Christiana, obronę wiary katolickiej, a rok później przetłumaczył ją na język duński. Pierwotna wersja po łacinie została wydana w Krakowie, a duńska w Braniewie.

W 1606 roku podjął się kolejnej misji. Z książką Confessio Christiana oraz listami polecającymi od cesarza niemiecko-rzymskiego i trzech królów, udał się do Kopenhagi, z nadzieja przekonania króla Christiana IV (króla Danii i Norwegii) oraz Radę Stanu do powrotu do prawdziwej wiary. Chciał też prosić na pozwolenie na wjazd do Norwegii. Po przybyciu do Kopenhagi przesłał królowi swoja książkę. W naiwnej nadziei na dialog i powrót do jedności ofiarował swoją pomoc w sporach katolicko-luterańskich. Sprawy potoczyły się inaczej. Laurentius został aresztowany, następnie wydalony z Danii z dożywotnim zakazem wjazdu do Norwegii. Christian IV podzielał powszechny wówczas strach protestantów przed jezuitami. Epizod z Klosterlasse doprowadził do znacznie surowszych konsekwencji, w tym aresztowań jezuitów i innych „papistów”. W 1613 dwaj bracia Jakub i Christopher Hjort, studiujący u jezuitów, zostali skazani na karę śmierci za korespondencję z Klosterlasse.

Laurentius spędził resztę życia na pracy dydaktycznej, nauczając w szczególności młodzież z krajów skandynawskich. Pracował nadal w Braniewie, potem od 1610 w Rydze. W 1621 szwedzki król Gustaw II Adolf zajął Rygę i doszło wtedy do dramatycznego spotkania. Król rozpoznał Klosterlasse i wykrzyknął na jego widok: „Stary piekielniku, ty żyjesz?” Ten ze spokojem odpowiedział:” Wasza wysokość, wiem na pewno, że luteranie są skazani na wieczną karę, ale mam nadzieje, że wiara katolicka którą wyznaję, wyrwie mnie od wiecznego potępienia, gdzie zapewne zmierza Wasza Wysokość”. Król puścił go wolno i pod eskortą odesłał do Wilna. Klosterlasse zmarł 5 maja 1622 roku w wieku 80 lat. Został pochowany w Kościele św. Jana w Wilnie. Laurentius Nicolai i jego wysiłki kontrreformacyjne zostały stopniowo zapomniane, zarówna w Norwegii, jak i w innych europejskich krajach. Nieliczni historycy wspominają o tej postaci. W 1998 roku król Harald 5 odsłonił tablicę pamiątkową poświęconą Klosterlasse w kościele Uniwersyteckim w Wilnie, gdzie jest pochowany.

Rysunek 3. Napis w Kościele św. Jana w Wilnie po polsku brzmi: LAURITZ NIELSSON SJ – Klosterlasse. Ur. 1537 w Tønsberg, Norwegia, zmarł w Wilnie 5 maja 1622 i został pochowany w tym kościele. Tablica pamiątkowa została odsłonięta przez jego wysokość króla Haralda V 4 września 1998 roku. Zdjęcie: Oddvar Moi

W wieku XVI i XVII był Klosterlasse jedynym Norwegiem o europejskiej renomie. Kształcił się w tak różnorodnych dziedzinach jak matematyka, retoryka, filozofia i teologia i w tych dziadzinach prowadził prace naukowe i dydaktyczne. Był jednak przede wszystkim wielki obrońcą wiary katolickiej o wielkiej charyzmie, wytrwałości i ogromnej sile przekonywania, zwłaszcza w kontakcie z papieżami, cesarzami, królami. Był też duszpasterzem niezliczonej liczby ludzi. „Pisca animorum” - rybak dusz, jak go nazywali jego uczniowie. Choć jako jezuita nigdy nie dotarł do Norwegii to jednak jego działalność w Szwecji i Danii spowodowała wprowadzenie zapisu w paragrafie drugim Konstytucji norweskiej z 1814 roku zabraniającego jezuitom, obok innych zakonników katolickich i Żydów, wjazdu na teren Królestwa Norwegii. Z czasem zakaz ten łagodzono: w roku 1851 parlament norweski wykreślił z konstytucji zapis skierowany przeciwko Żydom, a w 1897 usunięto fragment skierowany przeciw zakonom, z wyjątkiem zakonu jezuitów. W 1951 r. rząd norweski ratyfikował Europejską Konwencję Praw Człowieka, która została wcześniej przyjęta przez Radę Europy. Miało to również zapewnić wolność religijną, co wiązało się z prawem do wyrażania religii w wierze, kulcie, nauczaniu, działaniu praktycznym, obyczajach i zwyczajach. W tym czasie norweska konstytucja nie zawierała wyraźnej deklaracji o prawie do wolności religijnej, która korespondowałaby z Konwencją Europejską. Wręcz przeciwnie, posiadał wyraźny zapis skierowany przeciwko jezuitom, co wzbudziło zdumienie w pozostałej części Europy. Pojawiły się pytania, w jaki sposób konstytucja nowoczesnego państwa, takiego jak państwo norweskie, które w dodatku przyznaje pokojową nagrodę Nobla, może zawierać tak nietolerancyjny zapis. Rząd norweski zdał sobie sprawę, że klauzula n. t. jezuitów musi zostać usunięta. W 1952 r. rząd ogłosił propozycję zalecającą parlamentowi norweskiemu prace w tej sprawie. Parlament zniósł go dopiero 1 listopada 1956 roku, po trudnych debatach z Kościołami protestanckimi. Jego historia stanowi inspirację do ewangelizacji dzisiaj. Jego sposoby działania są przykładem, jak można podejmować ewangelizacje w krajach skandynawskich - formowanie pojedynczych osób, wspieranie wszelkich środowisk katolickich, a przede wszystkie życie do końca oddane temu powołaniu, mimo wielu przeszkód.

Katarzyna Jachimowicz

Bibilografia

1. Garstein, Oskar: Klosterlasse: stormfuglen som ville gjenerobre Norden for katolisismen. Oslo. 1998. Digital versjon på Nettbiblioteket

2. Langslet, Lars Roar: Laurentius Nicolai Norvegus i Norsk biografisk leksikon

3. Oftestad, Bernt T.: Norge og jesuittordenen – et stykke av antikatolisismens historie på Den katolske kirkes hjemmeside

4. «Paven, klosterlasse og skolen» SIGURD HAREIDE, tb.no, publisert  11.11.16 https://www.tb.no/meninger/historie/tonsberg/paven-klosterlasse-og-skolen/o/5-76-412954

5. «Reformasjon uten folk- det katolske Norge i før- og etter reformatorisk tid, Laugerud Hennig, 2018, St. Olav Forlag

6. ST OLAV KATOLSK TIDSSKRIFT No 24, 2 3. DESEMBER 1961

7. Om Oskar Garsteins bok Klosterlasse: 10 Stormfuglen som ville gjenerobre Norden for katolisismen Brian McNeil, Katolsk tidsskrift for religion og kultur 1999 Nr. 6 Årgang 111

 

*

Autorka tego tekstu p. Katarzyna Jachimowicz pochodzi z Białegostoku, a teraz mieszka wraz z rodziną (mąż i dwójka dorosłych dzieci) w Norwegii. Ukończyła Białostocką Akademię Medyczną w 1993 roku. Po ukończeniu specjalizacji z medycyny rodzinnej (1998 r.) otworzyła wraz z drugą lekarką poradnie medycyny rodzinnej na osiedlu Jaroszówka w Białymstoku. W 2008 roku wraz z rodziną wyjechała do Norwegii. Pracowała tam jako lekarz rodzinny, ucząc się równolegle języka i uzupełniając swoje zawodowe kwalifikacje. W 2014 uzyskała specjalizację z medycyny rodzinnej w Norwegii. Od początku swojej pracy powoływała się na klauzule sumienia, która dotyczyła odmowy kierowania na aborcje i stosowania środków antykoncepcyjnych o działaniu wczesnoporonnym. W 2015 została z tego powodu zwolniona z pracy. Musiała rozpocząć karierę zawodową od nowa. Dostała pracę w poradni psychiatrycznej i w tej dziedzinie uzyskała tytuł specjalisty w 2020 roku. Rozpoczęła walkę o zmianę przepisów w Norwegii odnośnie co do klauzuli sumienia dyskryminujących lekarzy, którzy mają chrześcijańskie poglądy. Aby sprawę uwidocznić, nagłośnić i przyczynić się do zmiany zapisów prawnych, podjęła walkę na drodze sądowej, która zakończyła się pozytywnym dla niej orzeczeniem Sądu Najwyższego w Norwegii. Cała historia była na tyle zauważona medialnie, że została uhonorowana w roku 2021 nagrodą Totus Tuus przyznaną przez Fundację Nowego Tysiąclecia.

Jej formacja duchowa związana jest z Ruchem Światło Życie, następnie we wspólnocie „Ezechiasz” w Białymstoku, a także z rekolekcjami ignacjańskimi. Została poproszona, jako gość, o świadectwo swojej wiary, przez białostocką WŻCh oraz opisania życia tak niezwykłego jezuity norweskiego.

Tekst o Klosterlasse napisała jako wotum wdzięczności.

Białystok, 01 III 2022, Redakcja WŻCH Magnificat